Reforma Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) na lata 2023-2027 wprowadziła zestaw nowych norm i wymogów w ramach warunkowości. Ich celem jest zwiększenie ochrony środowiska i przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, a rolnicy, którzy chcą otrzymywać pełne kwoty wsparcia finansowego w ramach WPR, muszą przestrzegać tych zasad. Od 2025 roku obowiązuje norma GAEC 2. Czego dotyczy i jakie wymogi stawia przed rolnikiem?

Warunkowość to zasady ustalone w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, które nakładają na rolników 9 norm GAEC oraz 11 wymogów SMR. Musi ich przestrzegać każdy, kto chce ubiegać się o płatności bezpośrednie, interwencje obszarowe w II filarze, płatności ONW, płatności rolno–środowiskowe oraz inne płatności finansowane przez Wspólną Politykę Rolną. Niedopasowanie prowadzonej produkcji roślinnej lub zwierzęcej do wymogów SMR i norm GAEC może skutkować obniżeniem płatności. Norma GAEC 2 obowiązuje dopiero od początku 2025 roku, warto więc uważnie się jej przyjrzeć.

Czytaj także: Warunkowość – normy i wymogi WPR. 

Norma GAEC 2 – czym jest i czego dotyczy?

Pełna nazwa to: Norma GAEC 2 – Ochrona terenów podmokłych i torfowisk. Celem tej normy jest ochrona cennych przyrodniczo i klimatycznie obszarów, które są bogate w węgiel, odgrywają ważną rolę jako miejsca retencji wodnej oraz siedliska dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Norma chroni gleby bogate w materię organiczną i ma zmniejszać emisję gazów cieplarnianych poprzez ochronę zasobów węgla w glebie.

Tereny torfowiskowe i podmokłe są szczególnie wrażliwe na działalność rolniczą – ich osuszanie, intensywna orka czy przekształcanie w grunty orne prowadzi do uwalniania dużych ilości gazów cieplarnianych, a także do nieodwracalnych zmian w ekosystemach. Norma GAEC 2 ma więc ograniczać niekorzystne działania człowieka na tych terenach i promować ich zrównoważone użytkowanie. Co więcej, tereny podmokłe i torfowiska, mimo że zajmują stosunkowo niewielką powierzchnię użytków rolnych, odgrywają kluczową rolę w sekwestracji (wiązaniu) dwutlenku węgla z atmosfery.

Jakich obszarów dotyczy norma GAEC 2?

Tereny kwalifikowane jako torfowiska i obszary podmokłe w ramach normy GAEC 2 obejmują zarówno grunty orne, jak i trwałe użytki zielone. Obszary objęte tą normą zostały wyznaczone na podstawie kryterium zawartości materii organicznej, wynoszącej co najmniej 40% suchej masy gleby w warstwie o miąższości co najmniej 40 cm. Działki oznaczone jako torfowiska i tereny podmokłe zostały wybrane w oparciu o wyniki badań, które przeprowadza Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy (IUNG PIB).

Łączna powierzchnia gruntów użytkowanych rolniczo objętych normą GAEC 2 wynosi około 399,9 tys. ha. Znaczna część tych terenów pokrywa się z obszarami chronionymi w ramach programu Natura 2000. Rolnicy mogą sprawdzić szczegółowe lokalizacje tych obszarów za pomocą aplikacji eWniosekPlus lub mapy dostępnej na stronie internetowej dedykowanej normie GAEC 2.

Jakie wymogi nakłada na rolników norma GAEC 2?

Państwa członkowskie UE mają obowiązek zidentyfikować i wyznaczyć obszary torfowiskowe oraz podmokłe w ramach gruntów użytkowanych rolniczo oraz objąć je odpowiednią ochroną. W praktyce dla rolników oznacza to:

• Zakaz przekształcania terenów torfowiskowych i podmokłych. Rolnicy nie mogą zmieniać sposobu użytkowania takich gruntów, np. przekształcać trwałych użytków zielonych (TUZ) w grunty orne. Na TUZ obowiązuje zakaz przekształcania lub zaorywania, z wyjątkiem renowacji z płytką uprawą gleby i podsiewem, możliwych raz na 4 lata.
• Ograniczenia w zakresie prac melioracyjnych i osuszających. Budowa nowych rowów melioracyjnych oraz instalacji drenujących do odwadniania lub odprowadzania wody jest zabroniona. Dozwolone są jedynie prace konserwacyjne istniejących rowów, takie jak koszenie skarp czy odmulanie, wykonywane w określonych odstępach czasu.
• Zakaz intensyfikacji użytkowania. Na gruntach objętych normą GAEC 2 obowiązują ograniczenia, takie jak zakaz orki na gruntach ornych oraz zakaz nawożenia mineralnego czy wypasu w określonych porach roku (w zależności od lokalnych regulacji).
• Zachowanie pokrywy roślinnej. W celu ochrony gleby przed erozją i utrzymania jej struktury wymaga się utrzymania trwałej pokrywy roślinnej na tych terenach. Dotyczy to zarówno TUZ, jak i innych obszarów podmokłych.

Jeżeli rolnik nie zgadza się z decyzją o uznaniu obszarów za podlegające pod normę GAEC 2, ma kilka dróg działania. Może zgłosić rozbieżność w ARiMR na etapie składania wniosku przez eWniosek Plus, może złożyć odwołanie od decyzji w sprawie przyznawanej pomocy lub wystąpić do IUNG–PIB o weryfikację obszarów objętych normą GAEC 2. Warto również pamiętać, że gospodarstwa o wielkości do 10 ha użytków rolnych nie podlegają kontroli i sankcjom związanym z warunkowością.

Uwaga! Kary za nieprzestrzeganie normy GAEC 2 od 2025 r.

Nieprzestrzeganie wymogów warunkowości skutkuje obniżeniem płatności bezpośrednich przez ARiMR. W przypadku normy GAEC 2 kary będą naliczane po uwzględnieniu trzech kryteriów: zasięgu, dotkliwości oraz trwałości. Za każde z tych kryteriów można otrzymać 1–5 punktów karnych. Przykładowo, w kryterium zasięgu można otrzymać 1 punkt, gdy uchybienie dotyczy tylko gospodarstwa, więcej punktów – gdy ma wpływ także na okoliczne tereny. Kryterium dotkliwości określa procentowo ilość terenu objętą naruszeniem, a kryterium trwałości – może powodować uzyskanie punktów karnych za budowę rowów odwadniających (3 punkty) lub ich odnowienie (1 punkt). Drobne niezgodności, ocenione na 3 punkty w sumie (1 punkt za zasięg, dotkliwość i trwałość), nie skutkują nałożeniem kary. Warto przy tym pamiętać, że gospodarstwa do 10 ha użytków rolnych (około 73% gospodarstw w kraju) nie podlegają kontroli i sankcjom związanym z realizacją warunkowości, w tym normy GAEC 2.